เพราะอะไร “คนแก่” ก็เลยไม่เคยรู้สึกคันภายหลังถูก “ยุงกัด”?

ในช่วงฤดูร้อนของญี่ปุ่น แม้ไปนั่งตามใต้ต้นไม้ที่สวนสาธารณะก็ชอบมียุงมากัดได้ง่าย แต่ว่าสิ่งที่น่าอัศจรรย์คือ คนวัยชราวัยเลยหกสิบกว่าปีจำนวนไม่ใช่น้อยนั่งอยู่ในสวนสาธารณะได้นานโดยไม่รู้สึกคันแม้จะมียุงมากัดซ้ำๆซากๆ คนประเทศญี่ปุ่นเขาสังเกตเห็นในเรื่องนี้แล้วหลังจากนั้นก็ได้ไขข้อสงสัยแล้วด้วย เรามารู้จักกลไกการเกิดอาการคันจากการถูกยุงกัด แล้วก็หาคำตอบว่าทำไมคนวัยชราส่วนใหญ่ไม่ค่อยรู้สึกคันภายหลังโดนยุงขัดขวาง ร้านพวงหรีด

กลไกการเกิดอาการคันเนื่องด้วยการถูกยุงกัด
เมื่อยุงดูดเลือดคน ยุงจะปล่อยน้ำลายซึ่งมีโปรตีนชนิดหนึ่งออกมาเพื่อเป็นการป้องกันไม่ให้เลือดแข็งตัวทำให้สามารถดูดเลือดจากคนขึ้นมาได้ง่าย อย่างไรก็ตาม ร่างกายคนเราจะตอบสนองต่อโปรตีนในน้ำลายยุงผ่านระบบภูมิคุ้มกัน ซึ่งจะทำให้รอบๆที่โดนกัดเกิดการบวมแดงแล้วก็คันขึ้นมา ถึงแม้ว่าสุดท้ายอาการบวมจะหายไปแต่ว่าอาการคันยังคงอยู่จวบจนกระทั่งภูมิคุ้มกันจะทำให้โปรตีนนั้นสลายไป

คนต่างวัยมีการตอบสนองต่อการถูกยุงกัดได้ยังไง
คนเรามีการตอบสนองของภูมิคุ้มกันต่อโปรตีนในยุงที่แตกต่างกันในแต่ละช่วงชีวิต ในเด็กแรกเกิด เมื่อโดนยุงกัด เด็กจะไม่รู้สึกคันหรือมีอาการบวมแดงรอบๆรอยแผลที่โดนกัด เนื่องด้วยยังไม่มีปฏิกิริยาตอบสนองทางภูมิคุ้มกันของร่างกาย อย่างไรก็ตาม เมื่อถูกยุงกัดหลายคราวเข้า ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายจะค่อยๆถูกผลิตขึ้น จนเมื่อไปสู่วัยอนุบาลแล้วก็ประถมศึกษา เซลล์ภูมิคุ้มกันของร่างกายดังเช่นว่า T เซลล์ (T cells) แล้วก็แมคโครฟาจ (Macrophage) จะจดจำโปรตีนในน้ำลายยุงแล้วก็พวกมันจะมารวมกันที่ตำแหน่งที่โดนยุงกัด ทำให้เกิดการบวมแดงขึ้น เด็กๆจะไม่รู้สึกคันขึ้นมาในทันทีภายหลังโดนยุงกัด แต่ว่าอาการคันจะเกิดขึ้นข้างหลังโดนกัดตรงเวลาข้างหลัง 1-2 วัน เรียกปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันชนิดนี้ว่าปฏิกิริยาการประวิงเวลา (Delayed reaction) ซึ่งเป็นระบบภูมิคุ้มกันภายหลังยุงกัดที่เกิดในเด็กส่วนใหญ่ อาการบวมแดงแล้วก็คันจะหายไปในระยะเวลายาวนานหลายวันจนถึงอาทิตย์ อย่างไรก็ตาม มีข้อควรคำนึงคือ ไม่ควรให้เด็กถูกยุงกัดหลายครั้ง เพราะเหตุว่าอาจจะก่อให้เกิดการแพ้น้ำลายยุงแล้วก็ส่งผลให้เด็กมีอาการบวมคันแล้วก็อักเสบที่ผิวหนังได้ อีกทั้งยังอาจก่อให้เกิดโรคอย่างไข้เลือดออกได้อีกด้วย

เมื่อโตขึ้นมาอีกแล้วก็ถูกยุงกัด ปฏิกิริยาของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงจะแปรไป โดยเมื่อถูกยุงกัดร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินชนิด E หรือ IgE ขึ้นมาต่อต้านโปรตีนในน้ำลายยุง เมื่อ IgE จับกับโปรตีนที่แปลกปลอมจะทำให้เกิดการหลั่งสารฮีสตามีน (Histamine) แล้วก็สารอื่นๆออกมาจากเซลล์ที่เรียกว่า แมสต์เซลล์ (Mast cells) ซึ่งมีตำแหน่งอยู่ที่ผิวหนัง แล้วทำให้เกิดอาการคันแล้วก็บวมแดงขึ้นมาภายหลังโดนยุงกัดในเวลา 2-3 นาที อาการคันแล้วก็บวมแดงจะบางเบาลงภายในช่วงเวลาราวๆครึ่งชั่วโมง เรียกปฏิกิริยาการโต้ตอบของภูมิคุ้มกันต่อน้ำลายยุงชนิดนี้ว่า ปฏิกิริยาแบบเฉียบพลัน (Immediated reaction) ดังนี้การโต้ตอบแบบ Delayed reaction ก็จะยังเกิดขึ้นด้วย ขึ้นกับภูมิคุ้มกันของแต่ละคน โดยเหตุนี้ยุงกัดเพียงครั้งเดียวก็กระตุ้นให้เกิดอาการบวมคันขึ้นมาทันทีแล้วก็บางทีก็อาจจะคันภายหลัง 1-2 วันด้วย

เมื่ออายุราวๆ 50-60 ปี แล้วก็ถูกยุงกัดมานับไม่ถ้วน T เซลล์แล้วก็แมคโครฟาจจะค่อยๆคุ้นกับโปรตีนในน้ำลายยุงแล้วก็ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเริ่มไม่ค่อยตอบสนองต่อโปรตีนในน้ำลายยุงแล้ว การโต้ตอบแบบ Delayed reaction จะค่อยๆหายไป คงไว้แต่ว่าการโต้ตอบแบบ Immediated reaction ที่เมื่อถูกยุงกัดแล้วอาการบวมแล้วก็คันที่เกิดขึ้นจะหายไปภายในช่วงเวลาราวๆ 30 นาที

ในคนวัยชราที่แก่กว่า 60 ปี การโต้ตอบภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction จะค่อยๆหายไป แต่ว่าร่างกายจะสร้างอิมมูโนโกลบูลินอีกชนิดขึ้นมาต่อต้านน้ำลายยุง คือ  IgG ซึ่งเป็นแอนติบอดีที่มีคุณภาพสูงในการจับกับน้ำลายยุงแล้วก็ลดความรุนแรงของโปรตีนในน้ำลายยุงได้เร็วกว่าปฏิกิริยาการโต้ตอบของภูมิคุ้มกันแบบ Immediated reaction จึงทำให้คนวัยชราไม่มีอาการบวมแล้วก็คันจากการถูกยุงกัดนั่นเอง

ถึงแม้ว่าเมื่อแก่ขึ้นอาการบวมคันจากการถูกยุงกัดจะลดลงจนทำให้คนวัยชราในญี่ปุ่นสามารถไปนั่งใต้ต้นไม้ในสวนสาธารณะช่วงฤดูร้อนได้อย่างไร้กลุ้มใจ แต่ว่าสำหรับคนไทยไม่ว่าจะเป็นช่วงไหนของชีวิตเราก็ยังต้องระวังยุงอยู่ตลอด เพราะเหตุว่ายุงเป็นพาหะนำโรคอย่างไข้เลือดออกแล้วก็ไข้ป่า

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *